अटकमटक -- Marathi Blog चटक

जरासे जरासे

2011-11-12T23:51:00.000-05:00

गुपित राहिले ना इशारे जरासे

कशाला हवे मग अडोसे जरासे?.... १

तयांच्या तशा त्याच गप्पांमधूनी

मनाने कसे ह्या रिझावे जरासे?

मला भेटताना लपूनी-छपूनी

तुझे नेहमीचे बहाणे जरासे.... ३

असा स्पर्श व्हावा तुझा वाटते की

तुलाही मिळावे दिलासे जरासे.... ४

असो पावसाळे वयाचे कितीही

धनुष्यात रंगच दिसावे जरासे.... ५

'इथे' सर्व काही मिळाले तरीही

मिळावे 'तिथे'ही जरासे जरासे.... ६

------------------------------------------------------

वृत्त -- भुजंगप्रयात

लगावली -- लगागा लगागा लगागा लगागा

------------------------------------------------------

तेंडल्या!

2011-04-24T00:22:00.008-04:00

हा लेख म्हणजे सचिनबद्दलच्या काही चांगल्या लेखांची, विडियो क्लिप्सची एक साठवणही असावा अशी प्रामाणिक इच्छा होती. हा लेख वाचायला घेताना जरा निवांत बसावं. भेळ, पकोडे वगैरे काहीतरी चटपटीत खायला घ्यावं, आणि त्याबरोबर मस्तपैकी गरम-गरम चहाचे घुटके घेत ह्या लेखाची आणि ह्या लेखात दिलेल्या ध्वनि-चित्रफितींची लज्जत घ्यावी !

------------------------------------------------------------------------------

“तुझे पता है तूने किसका कॅच छोडा है?” – वसिम अक्रम

“त्याने गेली एकवीस वर्षे आपल्या सगळ्यांच्या अपेक्षांचे ओझे स्वत:च्या खांद्यांवर पेलले आहे. त्यामुळे आता आम्ही त्याला उचलून घेणंच योग्य होतं.” – विराट कोहली

“मी देव पाहिलाय! तो भारतासाठी कसोटी सामन्यांमधे चौथ्या क्रमांकावर खेळतो!” – मॅथ्यू हेडन

“त्याच्यासारख्या खेळाडूला कापसात गुंडाळून जपलं पाहिजे.” – सर विव्ह रिचर्डस

“हा माणूस २४१ धावा ठोकल्यानंतरही भपका न दाखवता उलट ड्रेसिंगरूममधे आल्यावर आपण कसे बाद झालो हे पुन्हा पुन्हा बघतो, म्हणजे पुढच्या वेळी ती चूक नको व्हायला.” – रवी शास्त्री

“अग ऐकलंस का! हा बॅट्समन बघ. ह्याची बॅटींग बरीचशी माझ्या बॅटींगसारखीच आहे.” -- सर डॉन ब्रॅडमन

वेगवेगळ्या काळात क्रिकेट खेळलेले आणि वेगवेगळ्या क्षमता असणारे हे सगळेजण. पण प्रत्येकाचं त्याच्याबद्दल एकमत आहे. ’सचिन रमेश तेंडुलकर’ – सिर्फ नाम ही काफी है!

आपल्याकडे मूल चार-पाच वर्षांचं झालं की त्याला क्रिकेटचं वारं लागतंच आणि गेली एकवीस वर्षें सचिन झपाटल्यासारखा आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट खेळतोय. त्यामुळे भारतामधले साधारणपणे वयाची पंचविशी पार केलेले सगळेजण अक्षरश: नशीबवान आहोत कारण आपल्या आपण आपल्यासमोर सचिनची आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट कारकीर्द बहरताना पाहिलीय. सचिनबद्दल लेख लिहायचा(च) असं ठरवत होतो पण योग्य वेळच कळत नव्हती. ज्या माणसाबद्दल सतत काही ना काहीतरी वाचनीय लिहिलं जातं त्याच्याबद्दल अजून वेगळं काय लिहिणार ! आणि लिहायचं तरी नक्की कशाकशाबद्दल?

वर्ल्डकप जिंकल्यावर त्याच्या चेहऱ्यावर असलेल्या निरागस आनंदाबद्दल?..

त्याच्या देशप्रेमाबद्दल?.. धावांच्या भुकेबद्दल?.. रनिंग बिटवीन दि विकेट्सबद्दल? ..

डोंगरापार गेलेल्या आकड्यांबद्दल? .. विक्रमांनंतरच्या विक्रमांबद्दल? ..

त्याच्या सामाजिक जाणिवेबद्दल?..

बघणाऱ्याच्या मनात आनंदोत्सव साजरा करणाऱ्या देखण्या ड्राइव्हजबद्दल? ..

फक्त सोळा वर्षांचा असताना त्याने वकार युनिस – इम्रान खान – वसिम अक्रम ह्या तोफखान्यासमोर केलेल्या कसोटी पदार्पणाबद्दल?..

शिरीष कणेकर म्हणाले होते तसं “ज्या वयात आई-वडील मुलाला (एकट्याला) मॅच बघायलाही जाऊ देणार नाहीत”, त्या वयात त्याने अब्दुल कादिरसारख्या दिग्गजाला मारलेल्या षटकारांबद्दल?..

तो नॉन स्ट्रायकर एन्डला जरी उभा असला तरी तो ’आहे’ ह्यामुळेच आपल्या मनात येणाऱ्या आश्वस्त भावनेबद्दल? ..

फलंदाजाला गंडवणाऱ्या त्याच्या गोलंदाजीबद्दल? ..

सदतीसाव्या वर्षीही विशीतल्या झपाटलेपणाने फिल्डींग करण्याबद्दल? ..

बाई-बाटलीची कुठलीही भानगड न करता इतकी वर्षं आंतरराष्ट्रीय क्रिकेटमधे उच्च स्थानावर राहण्याबद्दल? ..

न्यूझीलंडमधे १९९४ साली, होळीच्या दिवशी खेळताना, वन-डे सामन्यात पहिल्यांदाच सलामीला येऊन त्याने होळी खेळल्यासारख्या ४९ चेंडूंत ठोकलेल्या ८२ धांवाबद्दल?..

त्यानंतर आधी काही वर्षे गांगुलीबरोबर आणि मग वीरूबरोबर सलामीच्या जोडीत येऊन आपल्या सगळ्यांना त्याने जो आनंद वाटलाय त्या आनंदाबद्दल?...

कसोटी, एक दिवसाचा, ट्वेंटी-ट्वेंटी (आय.पी. एल) --- कुठल्याही प्रकारच्या सामन्यात त्याने ठोकलेल्या शतकांबद्दल?...

“सचिन सेन्च्युरी मारतो पण आपण सामना हरतो त्याचं काय !” असे तारे तोडणं म्हणजे फुकाची बडबड ठरते त्याबद्दल? …त्याच्या संघभावनेबद्दल? …

की सगळ्यात महत्वाचं म्हणजे -- तुमच्या वयाच्या प्रमाणात तो तुम्हाला तुमच्याच एखाद्या मित्रासारखा / धाकट्या भावासारखा / मोठ्या भावासारखा / मुलासारखा / नातवासारखा वाटतो त्याबद्दल? ..

एक दिवसाच्या सामन्यांमधले पहिले द्विशतक झळकवण्याचा मान सचिनने मिळवला तेव्हाच खरंतर हा लेख लिहायला पाहिजे होता पण सचिनप्रमाणेच मीही वाट बघत होतो – त्याचं सगळ्यात मोठं स्वप्न पूर्ण होण्याची! आता ते स्वप्नं पूर्ण झालंय आणि २४ एप्रिल २०११ हा त्याचा अडतीसावा वाढदिवस! त्यामुळे हा लेख अजून थांबणं शक्यच नव्हतं.

ह्या लेखाच्या सुरूवातीला दिलेल्या उद्गारांपैकी तीन वाक्यं मला खूप महत्वाची वाटतात.
ब्रॅडमन, अक्रम आणि कोहलीची वाक्यं!

डॉन ब्रॅडमन हे नाव धारण केलेला ’फलंदाजीतला अंतिम शब्द’ जेव्हा म्हणतो की सचिनच्या बॅटिंगमधे त्याला स्वत:च्या खेळाची प्रतिमा दिसते तेव्हा आपल्यासारख्या सामान्य लोकांना बोलायला काही उरतं का?

कुठल्याही खेळामधे प्रतिस्पर्ध्याने दिलेली दाद ही सगळ्यात मोठी दाद मानण्यात येते. २००३ सालच्या वर्ल्ड कपमधे भारत-पाक सामन्यात सचिनला बाद करण्यासाठी वयाची पस्तिशी पार केलेला वसिम अक्रम जीवाचं रान करत होता. शोएब अख्तर, वकार युनिस आणि वसिम अक्रमच्या धारदार आक्रमणावर सचिन – सेहवाग ह्या दुकलीने चढवलेला प्रतिहल्ला तर नुसता टीव्हीवर बघतानाही आपल्या हाताच्या तळव्यांना घाम आला होता! आणि त्या धामधुमीत…..अक्रमच्या बॉलिंगवर अब्दुल रझ्झाकने सचिनचा कॅच सोडला! अक्रमच्या ’डोकं वापरून’ बॉलिंग करण्याच्या पद्धतीने मी नेहमी वेडा झालोय. (असे मला आवडणारे अजून काही तेज गोलंदाज म्हणजे कपिल देव, मायकल होल्डिंग, डेनिस लिली, इम्रान खान, कर्टनी वॉल्श, ग्लेन मॅकग्रा आणि रिचर्ड हॅडली. खरंतर ह्यातल्या प्रत्येकावर किमान एक लेख लिहिता येईल!) अक्रमचे ते खत्तरनाक स्विंग, रिव्हर्स स्विंग, आणि यॉर्कर्स! उगाच नाही त्याला ’सुलतान ऑफ स्विंग’ म्हणत! तर असा हा अक्रम… त्याने पद्धतशीरपणे सचिनसाठी सापळा लावला होता पण…. ऐनवेळी रझ्झाकने स्वत:चं डोकं चालवलं आणि अक्रमने सांगिततेली जागा सोडून थोडा आतल्या बाजूला फिल्डिंगसाठी उभा राहिला. सचिनचा सुस्साट पण हवेतून जाणारा फटका रझ्झाकच्या हातून सुटला आणि…. गल्ली क्रिकेट खेळत असल्यासारखा खवळून अक्रम रझ्झाकवर ओरडला, “तुझे पता है तूने किसका कॅच छोडा है?” मला वाटतं अक्रमसारख्या कसलेल्या प्रतिस्पर्ध्याने सचिनला नकळत दिलेली दाद नक्की समजण्यासाठी त्या वाक्यातला ’किसका’ हा शब्द पुरेसा बोलका आहे! (हे वाक्य इथे लिहिताना-वाचतानाही आपल्या अंगावर मूठभर मांस चढतंय च्यायला, तर त्या मॅचमधे स्वत:बद्दल हे वाक्य ऐकताना सचिनला नक्की काय वाटलं असेल?) त्या मॅचमधल्या सचिनच्या भन्नाट बॅटिंगची ही बघा झलक.

ह्या वर्षीच्या वर्ल्डकपमधला भारत – पाक सामना बघताना तर वाटत होतं जणू पाकिस्तानचे खेळाडू त्यांच्या कृतीतून दाखवून देतायत की सचिनने अजून खेळत राहवं, कॅच-बिच आले तर आम्ही सोडूच! पाकिस्तानी लेखक उस्मान समिउद्दीनने ह्या लेखात लिहिल्याप्रमाणे सचिनचे ४ झेल सोडल्यावर सामना जिंकण्याची अपेक्षा करणंच चूक ठरतं!

२५ जून १९८३ आणि २ एप्रिल २०११! जगभरातले भारतीय क्रिकेटप्रेमी ह्या तारखा कधीच विसरणार नाहीत. आपण पहिल्यांदा वर्ल्ड कप जिंकला तेव्हा विराट कोहली जन्मलाही नव्हता आणि दुसऱ्यांदा जिंकला तेव्हा तो जेमतेम तेवीस वर्षांचा होता. म्हणजे तो एक-दोन वर्षांचा असताना सचिनची आंतरराष्ट्रीय क्रिकेट कारकीर्द सुरू झाली! वर्ल्ड कप जिंकल्यावर कोहली सचिनबद्दल जे म्हणाला ते वाक्यं त्याचं होतं पण त्यातली भावना मात्र तुमच्या-माझ्यासारख्या असंख्य भारतीयांची होती. ह्यापुढे विराट कोहलीचं क्रिकेटमधलं करीयर कसंही असलं (आणि ते भरभराटीचं असावं ह्या मनापासून शुभेच्छा) तरी त्या एका वाक्यामुळे जागतिक क्रिकेटच्या इतिहासात कोहलीचं नाव आत्ताच अजरामर झालंय ह्याबद्दल दुमत नसावं! विराट कोहलीला ते वाक्य म्हणताना पुन्हा एकदा बघायचंय?

विराट कोहली तर कालचा बच्चा आहे पण सेहवाग तर सचिनमुळे(च) क्रिकेट खेळायला लागला. मला आठवतंय मी पहिल्यांदा सचिन-सेहवागला एकत्र खेळताना पाहिलं तेव्हा इंग्लिशमधल्या अनुक्रमे ’मेन्टर’ आणि ’मेन्टी’ ह्या शब्दांचा अर्थ अगदी बरोब्बर समजला. वीरूसारखा खेळाडू जेव्हा प्रतिस्पर्धी गोलंदाजीच्या चिंधड्या उडवत असतो तेव्हा मला खूप वेळा वाटतं की खेळपट्टीच्या मधल्या भागात येऊन सचिन आणि सेहवाग एकमेकांशी नक्की काय बोलतायत ते ऐकायची सोय असायला हवी होती!

सेहवागने सांगितलेल्या एका आठवणीप्रमाणे -- ऑस्ट्रेलियात सिडनेला सचिनने नाबाद २४१ धावा ठोकल्या होत्या त्या सामन्याआधी तो वीरूला म्हणाला होता की त्या सुमारास तो कव्हर ड्राईव्ह मारताना बाद होतोय तर आता पुढच्या सामन्यात कव्हर ड्राईव्हला छुट्टी ! सेहवाग म्हणतो की आधी त्याला वाटलं सचिन मस्करी करतोय पण सिडनेला सचिन द्विशतकाच्या जवळ पोचल्यावर सेहवागच्या लक्षात आलं – खरंच ह्या माणसाने कित्येक वेळा संधी मिळूनही अजून एकही कव्हर ड्राईव्ह मारला नाहीये !

खरं म्हणजे सचिनच्या बॅटिंगबद्दल वगैरे बोलायचीही आपली हैसियत नाही पण तरी मला स्वत:ला त्याच्या बॅटिंगमधल्या आवडणाऱ्या सगळ्यात मोठ्या तीन गोष्टी म्हणजे – टायमिंग, प्लेसमेंट, आनंद! त्याचे ड्राइव्ह्ज, फ्लिक्स बघणं म्हणजे अक्षरश: आनंद असतो! टायमिंग असं भन्नाट की कधी कधी तर अक्षरश: चेंडूला त्याची बॅट जणू थोपटून म्हणते, “अरे मित्रा! जा ना जरा तेवढं सीमारेषेच्या बाहेर काय आहे ते बघून ये!”

क्षेत्ररक्षणाचे व्यूह कसेही बदलले तरी नक्की कुठला फिल्डर कुठे उभा आहे हे त्याला प्रत्येक वेळी माहिती असतं.! तुम्ही कुठेही फिल्डिंग लावा हो पण हा पठ्ठ्या बरोब्बर मोकळ्या जागा हेरून फटके मारणारच. शेवटी कितीही म्हणलं तरी तुमच्या गोलंदाज आणि यष्टीरक्षक सोडून नऊच क्षेत्ररक्षक ! आणि हा तर सगळं मैदान त्याचंच असल्यासारखा चेंडू फटकवणार…..तुम्ही कुठे कुठे फिल्डर उभे कराल? तुम्ही लहानपणी ’कॅरम’ खेळताना, स्ट्रायकरवर हात नीट बसावा म्हणून, ’चोर-पोलिस’ खेळलायत? काळ्या आणि पांढऱ्या अशा सगळ्याच सोंगट्यांपैकी कुठल्याही सोंगटीला जराही धक्का लागू न देता, स्ट्रायकरने ’क्वीन’ अलगद पुढे नेत, शेवटी ’क्वीन’ पॉकेटमधे न्यायची! सचिन जेव्हा जेव्हा क्षेत्ररक्षकांमधून आरामात गॅप्स काढत चौकार मारतो तेव्हा तेव्हा मला हमखास ह्या ’चोर-पोलिस’ खेळाची आठवण येते!

आनंदाचं म्हणाल तर त्याला खेळताना बघून जाणवतं की ह्याचं क्रिकेट ह्या खेळावरच जीवापाड प्रेम आहे आणि बॅटिंगचा हा मनमुराद आनंद लुटतोय. अगदी कठीण परिस्थितीत, जिथे धावा करणं अवघड जातंय, अशा ठिकाणीही तो पाय रोवून उभा राहिल पण त्याची देहबोली सांगत असते की कुठल्याही परिस्थितीत बॅटिंग करणं त्याला आवडतंय. ज्या माणसाला इतक्या वर्षांच्या क्रिकेटनंतरही ’सराव’ ही गोष्ट सुद्धा त्रासदायक वाटत नाही, त्याला प्रत्यक्ष सामन्यातील फलंदाजी आनंद देणारच ना!

सचिनबद्दल लिहायला खरं तर खूप म्हणजे खूपच आहे पण हा लेख कुठेतरी थांबवायलाही हवा. एक मात्र जरूर जरूर लिहावंस वाटतं आणि ते म्हणजे त्याला ’देव’ मानण्यापेक्षा, तो तुमच्या-आमच्यासारखाच माणूस आहे हे मान्य करूया ! म्हणजे निदान त्याच्यावर आपल्या अवास्तव अपेक्षांचं ओझं लादणं तरी बंद होईल ! अर्थात हेसुद्धा मान्य करूया की तो माणूसच आहे पण........ ’न भूतो, न भविष्यती’ असा माणूस! त्यामुळेच तर आंतरराष्ट्रीय क्रिकेटमधल्या शतकांच्या शतकाच्या उंबरठ्यावर तो उभा आहे. आता तो कसोटी सामन्यात किंवा एक दिवसाच्या सामन्यात फलंदाजीला आला की तुमच्या-माझ्यासारखे असंख्य लोक देव पाण्यात ठेऊन बसतील!

एक धक्का और दो सचिन .... आम्ही जगभरातले क्रिकेट रसिक, तुझ्या शंभराव्या शतकानंतर टाळ्या-शिट्टया वाजवायला, तयारच आहोत.

आणि आता….. आवर्जून बघाव्या अशा सचिनबद्दलच्या काही विडियो क्लिप्स!

सचिनचं कसोटी क्रिकेटमधील पदार्पण
(ह्या लेखात आधी दिलेल्या विडीयो क्लिपपेक्षा ही क्लिप वेगळी आहे)
ह्यावर्षीच्या विश्वचषकाआधी, प्रणव रॉयने घेतलेला सचिनचा इंटरव्ह्यू!
ह्यात दस्तुरखुद्द सचिनच म्हणालाय की त्याला त्याची फलंदाजी म्हणजे विव्ह रिचर्डसची आक्रमकता आणि सुनील गावसकरचा अभेद्य बचाव असा भन्नाट मिलाफ असावी असं त्याने ठरवलं होतं.
क्या बात है!
लेजेंड्स ऑफ क्रिकेट
सचिन तेंडुलकरचं वेगळेपण नक्की कशात आहे ते शोधायचा प्रयत्न ह्या विडिओच्या तीन भागांत केला गेला आहे.
’मर्दाचा पोवाडा मर्दाने म्हणावा’ असं म्हणतात.
हर्षा भोगलेला इथे बोलताना बघून वाटतं की सचिनबद्दल बोलायला हाच माणूस योग्य आहे !
आणि शेवटी, सचिनबद्दल सापडलेली ही एक छोटीशी पण सुरेख क्लिप!

'मित्र म्हणजे एक असा माणूस ज्याच्याबद्दल आपल्याला खूप आपुलकी वाटते आणि जो आपल्या आयुष्यात निखळ आनंद आणतो', अशी जर मित्राची व्याख्या केली तर…
तेंडल्या ... धन्यवाद मित्रा !

-----------------------------------------

ह्या लेखात संदर्भासाठी वापरलेल्या विडियो क्लिप्स, लेख, फोटो इ.च्या मूळ कर्त्यांचे मन:पूर्वक आभार.

लेखाच्या सुरुवातीला वापरलेला सचिनचा फोटो ह्या संकेतस्थळावरून साभार.

शिरवळकर नावाचं गारूड

2010-11-15T19:25:00.000-05:00

१५ नोव्हेंबर -- कै. सुहास शिरवळकरांचा जन्मदिन !

ह्या लेखाचे पूर्वप्रकाशन ’सुहास शिरवळकर – असे आणि तसे’ ह्या पुस्तकात झाले आहे पण ब्लॉगवर हा लेख प्रकाशित करण्यासाठी आजच्यापेक्षा योग्य दिवस कुठला?

---------------------------------------------------------------------------

‘८५२, रविवार पेठ, पुणे’ हा पत्ता कधीच विसरणार नाही. तो सुहास शिरवळकरांच्या घराचा होता !

सुशिंची पुस्तकं वाचायला सुरूवात नक्की कुठल्या पुस्तकाने केली ते आठवत नाही, पण झपाटल्यासारखी सगळी वाचून काढली होती. एकदा / दोनदा आणि काही पुस्तकं तर कित्येकदा ! साधारण नववीत वगैरे असेन जेव्हा मनावर ‘शिरवळकर’ नावाचं गारूड पडणं सुरू झालं होतं.

एकदा अशीच हुक्की आली की त्यांना पत्रं लिहावं. तो पर्यंत पहिल्या फटक्यातच दहावी पास करून अकरावी सुरू झाली होती. त्यामुळे डोक्यावर दोन अदृश्य शिंगंही फुटली होती ! मग काय, मनात आलं ना , लिहिलं पत्रं आणि टाकलं बिनधास्त. मनात म्हटलं, “फारतर काय होईल? पत्राचं उत्तर येणार नाही, बास ! निदान ‘पत्र टाकायला हवं होतं’ ही रूखरूख तरी राहणार नाही. ”

पण एका दिवशी पोस्टमन पत्र देऊन गेला. आपल्या नावाचं पत्र आलं ह्याचंच खूप अप्रूप असायचं तेव्हा ! मजकूर वाचण्याआधी नजर वेधून घेतली ती पत्राखालच्या लफ्फेदार सहीनं - स्नेहांकित, सुहास शिरवळकर !

त्या पत्रातलं ’दुनियादारी मात्र जरूर वाच’ हे त्यांचं वाक्यं अजूनही आठवतंय. ‘आनंद पोटात माझ्या माईना’ या ओळीचा अर्थ एका झटक्यात समजला.

आपलं काय असतं ना, एक गोष्ट मिळाली की दुसरी मिळावी असं वाटायला लागतं ! आता वाटायला लागलं होतं की शिरवळकर प्रत्यक्ष भेटले तर काय धमाल होईल ना? पुन्हा एकदा पत्रापत्री झाली. त्यातही किडा म्हणजे साधारण १९७७ सालाच्या सुमारास त्यांनी लिहिलेल्या एका पुस्तकातला काहीतरी प्रश्न विचारला होता. शिरवळकरांनी सांगितलं एखादा रविवार गाठून साधरण चारच्या सुमारास ये.

आम्ही चार मित्र चार वाजता म्हणजे चारच्या ठोक्याला त्यांच्या घरी हजर ! ‘रविवार दुपारची झोप’ हा काय मस्त प्रकार असतो आणि त्या झोपेतून कुणाला उठवणं म्हणजे काय पाप असतं हे कळायचं वय नव्हतं हो ते ! चार म्हणाले ना… मग आम्ही चारला हजर ! रविवारच्या झोपेतून उठायला लागूनही, चहाबरोबर आमच्याशी छान हसत, जोक्स वगैरे करत बोलणारे सुशि आवडले म्हणजे आवडलेच होते !

मग पुढे अनेकदा त्यांच्याशी भेटी झाल्या पण त्यांना पहिल्यांदा भेटलो होतो ते कधीच विसरणार नाही. क्वचित कधीतरी अचानकही त्यांच्याकडे चक्कर व्हायची. ते घरी असल्याची खूण म्हणजे घराबाहेर उभी असलेली त्यांची मोटरसायकल. ’बॉबी’ सिनेमातली ऋषी कपूरची मोटरसायकल आठवतीये? सुशिंची बाईक सेम तशीच होती. अशा प्रकारच्या मोटरसायकलला, त्यांनी ’जाता-येता’ या पुस्तकात, ’बुटकं’ हे पर्फेक्ट नाव दिलंय !

अमेरिकेहून एकदा मी सुट्टीवर गेलो असताना झालेल्या धावत्या-पळत्या भेटीत तर त्यांनी ‘जाता-येता’ हे पुस्तक प्रेमाने भेट दिलं होतं ! तसंच कधी विसरणार नाही ते त्यांनी दिवाळीला पाठवलेलं ग्रिटींग कार्ड. एकतर मजकूर मराठीत होता आणि दुसरं म्हणजे त्यांनी स्वत: लिहिलेला होता !

‘मागे वळून पाहू नकोस, काजळरात्री सरल्या आहेत

सरल्या क्षणाशी रेघ मार, खिन्न दिवस लोपले आहेत….’

अशी त्या शुभेच्छांची सुरूवात होती आणि शुभेच्छा पूर्ण करायला

‘मागे वळून पाहू नकोस,

दिवाळीच्या स्वागताला

पाठमोरा होऊ नकोस !’ या ओळी होत्या !

शिरवळकरांच्या पुस्तकांत असं काय असायचं ज्यामुळे वाचक, विशेषत: तरूण वाचक, त्यांचे कट्टर फॅन व्हायचे? (खरंतर अजूनही होतात !) मला स्वत:ला जाणवलं ते हे की शिरवळकरांची पात्रं तुमच्याशी बोलतायत असं वाटतं. त्यांच्या लेखनशैलीमुळे वाचकाला वाटतं आपणही या पुस्तकातलं एक पात्रं आहोत, या सगळ्या घटना जणू आपल्या आजूबाजूला घडतायत ! त्यांची भाषा ओघवती तर होतीच पण आपल्या बोलण्यातले नेहमीचे शब्द, विराम चिन्हे वगैरे या सगळ्यांसकट भाषा कागदावर यायची. ते जरी ‘लिहीत’ होते तरी वाचकाला असं वाटतं की कागदावरचा मजकूर आपल्याशी ‘बोलतोय.’ त्यामुळे बघा, त्यांच्या पुस्तकांत प्रसंगाप्रमाणे योग्य शब्दच वापरलेले दिसतील.

अगदी ढोबळ मानाने म्हणायचं तर त्यांनी दोन प्रकारचे लेखन केलं, राईट? म्हणजे बघा हं -– सामाजिक कादंबरी हा एक प्रकार आणि रहस्यकथा / थरारकथा हा दुसरा प्रकार. फिरोज इराणी, बॅ. अमर विश्वास, मंदार पटवर्धन आणि दारा ’बुलंद’ ह्यांच्या करामतींचं लेखन दुसऱ्या प्रकारचं. तर दुनियादारी, कल्पांत, क्षितीज, झूम वगैरे पहिल्या प्रकारचं लेखन. (अजून ’य’ नावं देता येतील पण तुम्हाला माहितीच आहेत की ती !)

लेखनाचा प्रकार कुठलाही असो, त्यांच्या पुस्तकांची नावं एक से एक आहेत. नुसतं ’दुनियादारी’ म्हटलं की खलास ! तसंच ’जाता-येता’, ’बरसात चांदण्याची’, ’थरारक’, ’तुकडा तुकडा चंद्र’, ’सॉरी सर’, ’ओ ! गॉड’, ’टेरिफिक’, ’गिधाड’, ‘एक… फक्त एकच’, ’तलखी’, ’म्हणून’, ’अखेर’, ’गुणगुण’, ‘थर्राट’, ’गढूळ’, ‘इथून तिथून’, ’समांतर’ ….. हॅ ! यादी पुन्हा वाढायला लागली. एक मात्र नक्की, त्यांच्या पुस्तकाचं नाव ऐकूनच पुस्तक वाचावंस वाटायला लागतं. जसं हिंदी सिनेमा दिग्दर्शक एन. चंद्राच्या सुरूवातीच्या काळात सिनेमाच्या नावावरूनच तो पहावासा वाटायचा, म्हणजे ‘अंकुश’, ‘तेजाब’, ‘प्रतिघात’ वगैरे, तसंच !

शिरवळकरांच्या पात्रांची नावंही ’सही’ आहेत ! नायकाचे नाव आणि आडनाव एकाच अद्याक्षरावरून किंवा नायक – नायिकेची पहिली नावं एकाच अद्याक्षरावरून हा विचित्र प्रकार त्यांनी केल्याचं आठवत नाहीये ! त्यांच्या काही पात्रांच्या नावांवरून नुसती नजर टाका -- फिरोज, अमर, मंदार, दारा, डॅनी, गोल्डी, बादल, मधुर, सलोनी, शिल्पा, रश्मी, मोहिनी, श्रेयस, दिग्या (डी.एस.पी), चंद्रवदन, गंधाली…. आणि कितीतरी अगणित नावं ! ही सगळी नावं त्या त्या पात्रासाठी चपखल आहेत… अगदी बॅ. दीक्षितही !

त्यांच्या लेखनशैलीतला मला भावलेला अजून एक भाग म्हणजे कथानकाचा वेग. कथानक उलगडताना, वातावरणनिर्मितीसाठी किंवा इतर कुठल्याही कारणासाठी, ते पुस्तक कधी रेंगाळत ठेवायचे नाहीत. एकदा पुस्तक वाचायला घेतलं की ‘आता पुढे काय होणार आता’ ही उत्सुकता कायम ताणलेली राहते – मग भलेही ते पुस्तक म्हणजे एखादी सामाजिक कादंबरी असली तरी. तसंच एखाद्या पात्राचं वेगळेपण नक्की किती एक्स्पोज करायचं आणि कुठे थांबायचं ते शिरवळकरांना चांगलं माहिती होतं. म्हणूनच तर फिरोज इराणी मोजक्या पुस्तकांत ‘बैदुल’ वापरतो किंवा बॅ. अमर विश्वास अगदी म्हणजे अगदीच मोजक्या पुस्तकांत ‘रातों का राजा’ म्हणूनही दिसतो ! एका वयात तर वाटायचं की राजस्थानला गेलो तर दारा ‘बुलंद’ भेटेलही कदाचित !!

त्यांच्या पुस्तकांतल्या प्रस्तावना वाचणंही एक वेगळाच आनंद असतो. प्रस्तावनेतून तर चक्क आपल्याशी one on one गप्पा करतायत असं वाटतं. पण लोकांना आपल्या प्रस्तावना आवडतायत म्हणून त्यांनी स्वत:च्या भारंभार पुस्तकांना प्रस्तावना अजिबात लिहिल्या नाहीयेत. मगाशी म्हटलं ना की कुठे थांबायचं ते शिरवळकरांना नक्की माहिती होतं.

रसिक नजर आणि कलात्मक सौंदर्यदृष्टी ही त्यांची अजून एक खासियत. तुम्ही जर अट्टल सुशि फॅन असाल तर तुम्हाला मी काय म्हणतोय ते लगेच कळेल. एखादी हवेली, रेस्टॉरंट, हॉटेल किंवा एखादं हिल स्टेशन मांडताना त्यांच्यातला रसिक भरात असायचा. ही तर झाली निर्जीव ठिकाणं मग मोहक नायिकेचं वर्णन किंवा डॅशिंग नायकाचं वर्णन वाचताना तर असं वाटतं की आत्ता या पात्राला भेटून/बघून यावं !

सुशिंची पुस्तकं वाचता-वाचता कित्येक वर्षं कशी गेली कळलंच नाही. अमेरिकेला आल्यावर त्यांच्याशी अधून-मधून फोनवर बोलणं व्हायचं किंवा पुण्याला गेल्यावर एखादी धावती भेट. एक दिवस दै. लोकसत्ताच्या वेबसाईटवरच्या बातमीतून समजलं -- सुशि गेले!! दोन हजार तीनच्या जुलै महिन्यात – अचानक, ध्यानीमनी नसताना ! आमचे अजितकाका म्हणाले होते तसं, “माणसाचं आयुष्य कधी आणि कसं संपेल ते सांगता येत नाही’ हेच खरं ! अजितकाका म्हणजे सुप्रसिद्ध बासरीवादक आणि अत्यंत सज्जन माणूस -- कै. अजित सोमण. या लेखाच्या निमित्ताने, पुन्हा एकदा, मनात अजितकाकांच्याही आठवणी आल्या.

शिरवळकरांची आठवण येत असतेच पण दीडएक वर्षापूर्वी मी मराठी ब्लॉग लिहायला सुरूवात केली तेव्हा सुशिंची खूपच आठवण आली होती. त्यांना माझे लेखनाचे प्रयत्न दाखवायला आवडलं असतं आणि माझी खात्री आहे, त्यांनीही खूप प्रोत्साहन दिलं असतं. सुशि जरी आता आपल्यात नसले तरी एक मात्र नक्की – त्यांनी आपल्या सगळ्यांसाठी इतकं भरभरून लिहून ठेवलंय की ते वाचकांच्या अनेक पिढ्यांना पुरेल !

(कै. अजितकाकांबद्दलच्या सुरेल आठवणी ह्या ब्लॉगवर इथे आहेतच.)

एका तेलियाने

2010-09-11T18:32:00.005-04:00

’शेख अहमद झाकी यामानी !’

नाव ऐकलंय? किंवा ऐकल्यासारखं वाटतंय ?

’एका तेलियाने’ हे पुस्तक वाचण्याआधी ’शेख अहमद झाकी यामानी’ या नावाशी कधी थेट संबंध आला नव्हता. सौदी अरेबिया, तिथली राजेशाही, तेलामुळे मिळणारा आणि ऐषोआरामासाठी पाण्यासारखा वाहणारा त्यांच्याकडचा पैसा ह्याबद्दल इथून-तिथून किस्से / कहाण्या ऐकल्या / वाचल्या होत्या. लंडनच्या नाइटक्लब्जमधे एकेका रात्रीत लाखो डॉलर्स उधळणाऱ्या राजपुत्रांबद्दलही वाचलं होतं. (हो लाखो डॉ-ल-र्स उधळणारे !) पण ह्या सगळ्या चैनबाजीत कुठेही ’यामानी’ हे नाव ऐकल्याचे आठवत नव्हते. किंबहुना ते तसे ऐकले नव्हतेच ! मुळात यामानींना ’शेख’ जरी संबोधलं जातं तरी ते सौदी राजघराण्यातील नाहीयेत. (अगदी सौदी राजघराण्यातल्याही मोजक्या लोकांनाच ’शेख’ म्हणवून घेता येतं.) म्हणजेच सौदी राजघराण्याच्या परंपरेनुसार ते ’शेख’ नाहीयेत. मग या माणसात असं काय आहे म्हणून तो असा एकमेव माणूस असावा जो सौदी राजघराण्यातला नसूनही ’शेख’ म्हणवला जातो? या माणसात असं काय आहे म्हणून त्याच्यावर मराठीमधे स्वतंत्र (अनुवादित नाही !) पुस्तक निघावं ?

ह्या उत्सुकतेनेच श्री. गिरीश कुबेर ह्यांचं ’एका तेलियाने’ वाचायला घेतलं. पुस्तकाच्या पाठीमागे आणि पहिल्या प्रकरणाच्या सुरूवातीस यामानींबद्दल लिहिलेली संक्षिप्त माहिती पाहून तर उत्सुकता अजूनच ताणली गेली. नमुना म्हणून ह्या ओळी पहा –

>> हा आजारी पडला तर अमेरिकेची अर्थव्यवस्था काळवंडून जायची आणि हा प्रसन्न झाला तर अनेक देशांत दिवाळी साजरी व्ह्यायची.

>> आत्ताआत्तापर्यत याचं नाव बातम्यांत नाही असा दिवस जात नव्हता.

>> एखाद्या सम्राटासारखा राहायचा. स्वत:च्या विमानातनं फिरायचा. ऐश्वर्यसंपन्न, तरीही निरासक्त.

>> कधीच कंटाळायचा नाही हा युक्तिवाद करायला. जे याला अमान्य आहे, ते पटवणं कठीण.

>> पण आता आपण या गावचेच नाही, असं आयुष्य तो जगतोय.

तर, असे हे यामानी हे १९६२ ते १९८६ इतकी वर्षे सौदी अरेबियाचे तेलमंत्री होते !

ह्या एका वाक्यात यामानींचे महत्व समजतं. असं म्हणतात की ’भगवान देता है तो छप्पर फाड के देता है !” देवाने सौदी अरेबियाला रखरखीत वाळवंट दिलं पण त्या वाळवंटाच्या पोटात एक प्रचंsssड मोठ्ठी जणू टांकसाळ ठेवली आणि ती म्हणजे -- तेल ! काळं सोनं !! Black Gold !!!

जगात जितके तेलसाठे आहेत त्यापैकी सर्वात मोठा साठा’सौदी अरेबिया’कडे आहे !

’तीळा तीळा दार उघड’ झाल्यावर त्या खजिन्यावर नियंत्रण ठेवणारा माणूस म्हणजे यामानी ! सौदी अरेबियाचे राजे फैझल ह्यांचा उजवा हात म्हणजे यामानी ! यामानींच्या सुदैवाने राजे फैझल हे सौदी अरेबियात(ही) स्त्रियांनी शिकावं अशी आकांक्षा धरणारे सुधारणावादी होते ! असं म्हणलं जातं की मध्यपूर्व आशियामधे जे वाद पराकोटीचे चिघळले आहेत ते तसे झालेत कारण राजे फैझल जगात नाहीयेत आणि यामानी आता तेलमंत्री नाहीयेत ! काही माथेफिरूंसाठी यामानी इतका मोठा अडसर होते की कुख्यात आंतरराष्ट्रीय दहशतवादी कार्लोस (’द जॅकल’) ह्याने जेव्हा वेगवेगळ्या देशांच्या तेलमंत्र्यांचे ’ओपेक’च्या कार्यालयातून अपहरण केले होते तेव्हा यामानींना ठार करावे अशी त्याला स्पष्ट सूचना दिली गेली होती!

सौदी अरेबियाचे अतिशय कार्यक्षम तेलमंत्री असणं हे जितकं महत्वाचे तितकंच मोठं यामानींचं अजून एक कार्य म्हणजे ते ’ओपेक’ आणि ’ओआपेक’ ह्या संघटनांचे पस्तीस वर्षांहून अधिक काळ सूत्रधार होते. तेल उत्पादन करणारे देश (’ओपेक’) आणि तेल उत्पादन करणारे अरेबियन देश (’ओआपेक’) ह्या दोन संस्थांसाठी यामानींनी भरपूर काम केलंय. अमेरिका, इंग्लंड, व्हेनेझुएलापासून ते पार रशिया, भारत, चीन, अरब राष्ट्रे ह्या सगळ्यांना यामानींचं महत्व पक्कं माहिती होतं.

’एका तेलियाने’ वाचताना एका नजीकच्या इतिहासाची इतकी मस्त सफर घडते सांगतो. आपण एखादी छान रहस्यमय कादंबरी वाचतोय असं वाटतं. मला तर वाटलं की शाळेतली इतिहासाची पुस्तकं अशी लिहिली गेली असती तर मुलांनी सनावळ्या आणि तहाची कलमं पाठ करण्यात बालपण खर्ची घातलं नसतं ! ’इतिहास’ हा रंजक विषय झाला असता !

श्री. गिरीश कुबेर ह्यांनी तपशील आणि कहाणी ह्याची योग्य सांगड घालून एक मस्त पुस्तक लिहिलं आहे. पत्रकारितेच्या व्यवसायातले गिरीश कुबेर ह्यांनी ’एका तेलियाने’ लिहायच्या आधी ’तेल’ ह्या विषयाबद्दल अजून एक पुस्तक लिहिले आहे. ’एका तेलियाने’ मला इतकं आवडलं की आता ते पहिलं पुस्तक वाचायची उत्सुकता आहे. ते पुस्तक म्हणजे ’हा तेल नावाचा इतिहास आहे’ !

चित्रकलेचा दोर

2010-05-02T10:34:00.008-04:00

’चित्रकलेचा दोर मी कधीच कापून टाकला आहे’ – कै. पु.ल.देशपांडे.

’मिळवलेले ज्ञान कधी वाया जात नाही’ – एक सुविचार !

ही दोन वाक्यं एकत्र लिहिण्याचं कारण म्हणजे आमचे चिरंजीव ! वय वर्षं जेमतेम पाच, त्यामुळे बालहट्टापुढे कधी कधी शरणागती पत्करावी लागते.

(“ए ! कोण आहे रे तिकडे? स्त्रीहट्टापुढेही शरणागती पत्करावी लागते असं हळूच कोण म्हणतोय?”)

तर, झालं असं की आदित्यने अगदी लाडात येऊन, चेहऱ्यावर लहान मुलांचे टिपीकल निरागस टाइप्स वगैरे भाव आणत विचारलं, “बाबा, मला तू शिवाजीचं हे चित्रं काढून देशील का?” आता मला काय माहिती की त्याने आधी त्याच्या आईलाही हाच प्रश्न विचारलाय आणि तिने,”बाबाला सांग” म्हणून परस्पर मला लटकवलंय ते ! आदित्यने जे चित्रं दाखवलं होतं ते एका सीडीच्या कव्हरचं होतं आणि शिवाजी महाराजांचा चेहरा निदान काढणेबल वाटत होता.

आता खरंतर मी चित्रकलेची एलिमेंटरी परीक्षा अडखळलेला माणूस ! पण त्याचं मन मोडायला नको म्हणून ’हो’ म्हणालो. आदित्यला माहिती नव्हतं की त्याने नक्की कोणाला “चित्र काढतोस का?” म्हणून विचारलं आहे आणि मला माहिती नव्हतं की आपण नक्की कशात पाय टाकतोय !

तरी थोडावेळ जरा टाळाटाळ करून पाहिली पण अशावेळी लहान मुलांची चिकाटी दसपटीने वाढते ! शेवटी एकदाचं आम्हाला शाळेत चित्रकला शिकवणाऱ्या खाडिलकरबाईंचं नाव घेतलं आणि कागदावर पेन्सिल टेकवली. व्होह ! शाळा सुटल्यानंतर इतक्या वर्षांनी पहिल्यांदा चित्र काढायला घेतलं होतं.

मगाशी म्हणाल्याप्रमाणे मी आधीच चित्रकलेचा औरंगजेब आणि त्यात चेहरे-बिहरे काढण्यात शाहिस्तेखान ! त्यातल्यात्यात ते ’स्टिल लाईफ’ नावाचं प्रकरण, म्हणजे भांडी-कुंडी, घमेली, त्यात ठेवलेली फळं, असं काहीतरी काढायला जमायचं – अगदी त्यावर पडणाऱ्या प्रकाशानी येणारी थोडी चकाकी दाखवणं आणि ’भांडी खोलगट आहेत’ हे दाखवणंही जमायचं ॥ पण ते मेमरी ड्रॉईंग आलं की आधी डोकं आणि मग हात चालणं बंद व्हायचं। एकवेळ कसातरी माणूस काढता यायचा पण त्याचे हात आणि पाय ? ते कसे काढायचे? पाय तर कायम चार्ली चॅप्लिनच्या पोझमधे असायचे ! हे कमी होतं म्हणून की काय पण त्या चित्रकलेच्या परीक्षेत ’गावातली जत्रा’ किंवा ’शहरातली बाग आणि खेळणारी मुलं’ वगैरे असले वस्त्रहरण करणारे विषय यायचे ! इथे च्यायला एक माणूस काढताना फेफे उडतेय आणि तुम्ही जत्रा कसली काढायला सांगताय !

हं तर, आदित्यचा शिवाजी ! त्याच्याबद्दल सांगत होतो नाही का?

त्या सीडीवरच्या चित्राकडे बघत शिवाजी काढायला सुरूवात केली. बरेचदा आपलं काय होतं की कुठल्याही गोष्टीची सुरूवात सापडत नाही. एकदा वाटायचं महारांजांच्या मंदिलापासून चित्र काढायला सुरू करावं, मग वाटायचं ’त्यापेक्षा दाढीपासून सुरूवात करू’ ! मग शेवटी हो-ना करत करता, महाराजांच्या दाढीसारखंच त्यांचं दुसरं एक लक्षणीय फीचर आठवलं ते म्हणजे त्यांचं नाक. तर मग नाकापासून सुरूवात केली. त्यातल्या त्यात एक बरं होतं की शिवाजी महाराजांचा चेहरा साईड प्रोफाईल असल्याने नाक पूर्ण काढायचं नव्हतं, मराठीतला ’८’ हा आकडा उलटा काढून चालणार होतं!

मग एकदा नाक हा रेफरन्स पॉइंट मिळाल्यावर त्या अंदाजाने बाकीचा चेहरा कागदावर उमटायला लागला. सीडीवरचं चित्रं बघत बघत काढायचं होतं त्यामुळे ’आठवणीतले शिवाजी महाराज’ काढायचा त्रास नव्हता ! असं करत करत एकदाचा महाराजांचा चेहरा पूर्ण झाला, अगदी डोक्यावरचा मंदिल आणि त्याच्या झिरमिळ्यांसहीत ! हुश्श !! एकंदर चित्रं कसं जमलं होतं त्यापेक्षा आदित्यला झालेला आनंदच बघण्यासारखा होता ! तो लगेच ते चित्रं हातात घेऊन, आनंदाने अगदी ’य्ये ! मम्मा चित्रं बघ हे ’ वगैरे करत दीपाकडे गेला. ही लहान मुलं किती छोट्या छोट्या गोष्टींनी खूष होतात ना !

पण “मला माहिती नव्हतं की आपण नक्की कशात पाय टाकतोय” असं मगाशी म्हणालो ते उगीच नाही !

चिरंजीव दुसऱ्या दिवशी अजून एका सीडीचं कव्हर घेऊन आले.
आता ’अफझल खान वध’ हे चित्र काढून हवं होतं !!

मग काय ! पुन्हा एकदा कागद, पेन्सिल, खोडरबर (अमेरिकन भाषेप्रमाणे ’इरेजर’ म्हणायचं....’रबर’ म्हणायची सोय नाही !) सगळं गोळा केलं. पुन्हा एकदा खाडिलकरबाईंचा धावा केला आणि अफझलखानाचा वध करायला घेतला ! तुम्ही आजकाल कुठलीही नोकरीसाठीची जाहिरात बघा, ’अटेन्शन टू डिटेल्स’ ही ओळ नक्की सापडेल. आमच्या चित्राच्या बाबतीत आदित्यची ’अटेन्शन टू डिटेल्स’ ही नजर एकदम तेज असते. ’अरे बाबा ! तू शिवाजीच्या गळ्यातली माळ मोठी काढलीस” किंवा “खांद्यावरचं डिझाईन नाही काढलंस” वगैरे अशा सगळ्या भानगडींसकट त्याला चित्रं काढून हवं असतं !

पहिल्या चित्रात शिवाजी महाराजांचं नाक हा रेफरन्स पॉईंट मिळाल्यापासून आमचं प्रत्येक चित्रं नाकापासूनच सुरू होतं ! अफझल खान वधाचं चित्रं काढून होतं ना होतंय तर आदित्य म्हणाला ते “बाजूला जे लिहिलंय ते तूही लिही हां” ! मग तिथेच बाजूला एक षटकोन काढून त्यात ’पराक्रामी सुर्याचा जन्म’ हे शब्दही लिहून देणं आलं !

त्या दिवसापासून आजकाल जवळपास रोजच खाडिलकरबाईंचा धावा करतोय ! कारण जवळपास रोज एक शिवाजी काढावा लागतोय ! आधी नुसता शिवाजीचा चेहरा, दुसऱ्या दिवशी अफझल खान वध, तिसऱ्या दिवशी सिंहासनावर बसलेले शिवाजी महाराज, चौथ्या दिवशी पुण्यातला कोथरूडचा शिवाजी पुतळा… म्हणजे अश्वारूढ महाराज, हातातल्या तलवारीसकट ! त्यामुळे आता सीडीच्या कव्हरवरून सीमोल्लंघन करून आम्ही गुगल इमेजेसपर्यंत पोचलो आहोत. आपलं लॅपटॉपवर त्याला गुगल इमेजेसमधले शिवाजी दाखवायचे आणि मग जणू बाळराजे फर्मान सोडतात, “आज ये चित्र बनाओ !” चित्रांचा अवघडपणा वाढतच चाललाय ! कालच संध्याकाळी तानाजी मालुसरे आणि उदेभान राठोड हे दोघं एकमेकांशी लढतानाचं चित्र काढलंय ! (आदित्य उदेभानचा उच्चार ’उभेभान’ असा करतोय !) चित्रांच्या अवघडपणाचा आलेख वरच्या दिशेने जातच राहिला तर एक ना एक दिवस पावनखिंड किंवा पुरंदरची लढाई नक्की काढायला लागणार आहे ! मग आहेच मजा… चार्ली चॅप्लिनचे पाय लावून सगळे मावळे आणि मुघल लढाई करत असतील !

तर साहिबान, कदरदान ! पेश-ए-खिदमत आहे – त्या दिवशी पहिल्यांदा काढलेला शिवाजी महाराजांचा चेहरा आणि मग केलेला अफझल खानाचा वध ! खरंतर मी(ही) चित्रकलेचा दोर कधीच कापला होता पण सध्यातरी बालहट्टापुढे त्या दोराला गाठी मारून घेतल्या आहेत !

भेळ ! भेळ !! भेळ !!!

2010-01-03T20:13:00.010-05:00

’भेळ’ नक्की कधी आवडायला लागली ते आठवत नाही पण इतकं मात्र आठवतंय की लहान म्हणजे कधीतरी खूपच लहानपणापासून भेळ हा सगळ्यात आवडता पदार्थ झालाय !

काही आवडी-निवडी रक्तातच असतात असं म्हणतात. एखाद्या दिवशी रात्री जेवणाऐवजी ’भेळ’ चालेल असं आई म्हणते तेव्हा माझ्यात भेळेची आवड कुठून आलीय त्याची मला खात्री पटत राहते !

नावाप्रमाणेच ’भेळ’ करायलाही सुटसुटीत, पण पहिला घास तोंडात घेतला की तोंड असं खवळतं की बस्स ! वाटतं जणू खूप वेगवेगळ्या प्रकारचे मसाले वगैरे वापरून हा पदार्थ केलाय. भेळेतला सगळ्यात महत्वाचा भाग म्हणजे ’चिंचेची चटणी’. मस्तपैकी चिंच आणि खजूर घालून केलेली ही काळपट तपकिरी रंगाची चटणी जमली की अर्ध काम फत्ते. मग आंबट-तिखट जोडगोळीतला तिखटपणा पूर्ण करायला येतो मिरचीचा ठेचा ! चांगल्या हिरव्यागार मिरच्या, लसूण, जिरे आणि थोडा लिंबाचा रस एकत्र करून ते मिश्रण ठेचून / वाटून घ्यायचं. हिरवाईचे रंग, वास आणि चव अजून खुलवायला पुदिन्याची चटणीही करून घ्यायची।

ह्या चटण्या शेजारी शेजारी ठेवल्या की इतक्या सुरेख दिसतात की भांड्यातले पांढरेशुभ्र कुरमुरे असे अगदी आसूसून त्यांची वाट बघायला लागतात. कुरमुऱ्यांच्या जोडीने मग फरसाण, गाठी, टोमॅटो, पापडी, उकडलेला बटाटा, खारे शेंगदाणे असे सगळे एक एक करत भांड्यात जमतात. आणि हो……नुसतं बघताच तोंडाला पाणी सुटावं अशा आंबटगोड चवीची हिरवीकंच कच्ची कैरी आणि बारीक चिरताना डोळ्यांत पाणी आणणारा कच्चा कांदा !

मला तर भेळ तयार होत असताना मधेच हातावर थोडा नुसता कच्चा कांदा आणि कोथिंबीर खायला आवडतं. तोंडापासून पोटापर्यंत सगळीकडे मस्त दवंडी पिटली जाते – थोडं थांबा … भेळ येतेय !!

ह्या सगळ्या गोष्टी एकत्र करताना, त्यात अधूनमधून पाहिजे त्या प्रमाणात चिंचेची चटणी आणि मिरचीचा ठेचा टाकताना, भांड्यात मोठा चमचा / डाव वाजवत भेळवाले जो आवाज करतात तो ऐकत रहावा असं वाटतं. जणू काही पोटोबाची पूजा करण्यासाठी घंटा वाजवली जातेय ! मग भेळवाले थोडी भेळ प्लेटमधे घेऊन त्यावर छान पिवळया रंगाची बारीक शेव आणि अगदी बारीक चिरलेली हिरवीगार कोथिंबीर असा साज चढवतात ! ती प्लेट हातात आल्यावर मग आपले हात आणि तोंड सुरू होतात. एक घास, अजून एक , अजून एकच घास असं करत बघता बघता त्या चटकदार भेळेची पहिली प्लेट रिकामीही होते।

पुण्यात सारसबाग, संभाजीपार्क, गणेश भेळ अशा ठिकाणी कागदात बांधलेली भेळ पुट्ठ्यांच्या चमच्यानी खाण्यात काय आनंद असतो महाराजा ! पुण्यातले हे माझे वर्षानुवर्षांचे अड्डे आहेत. आता काही ठिकाणी चमचे मिळायला लागले आहेत पण पुठ्ठ्याच्या चमच्याची मजा वेगळी असते. त्यातही थोडी भेळ खाल्यावर तो पुठ्ठ्याचा चमचा एका बाजूने इतका ओला होतो की पार मोडकळीला येतो. मग चमचा फिरवून दुसऱ्या बाजूने खायला सुरू करायचं ! कच्चा भिडू असेल तर चमचा बदलून मागतो पण अट्टल भेळ खाणारा असेल तर एकाच चमच्यात काम भागवतो. पेट्रोमॅक्सच्या दिव्याच्या प्रकाशात भेळ खातखातच मी लहानाचा मोठा झालो. अजूनही ज्या दिवशी सकाळी पुण्यात पोचतो त्या दिवशी संध्याकाळी ’संतोष भेळ’ खाल्याशिवाय घरी आलोय असं वाटतंच नाही !

असं ऐकलंय की गेल्या काही वर्षांत ’कल्याण भेळ’ नावाची एक खवैय्यांच्या आवडीची जागा पुण्यात सुरू झालीय. अजून तरी तिथे जाणं जमलं नाहीये ! निदान पुढच्या ट्रिपमधे तरी ’कल्याणमस्तु’ व्हावं!

पुण्यात असताना अनंत चतुर्दशीला तर हमखास म्हणजे हमखास भेळ खाणं व्हायचं. मी माझ्याच एका लेखात मागे एकदा लिहिल्याप्रमाणे अनंत चतुर्दशीला आमच्या काकाच्या वाड्यातल्या गणपतीचं विसर्जन झाल्यावर – “थोड्या वेळाने कोरड्या भेळीचा कार्यक्रम ठरलेला असायचा. गुलालाचे लालभडक हात धुतल्यासारखं करायचं आणि भेळ हवी तेव्हढी झणझणीत करून घ्यायची. रात्री थोडा वेळ परत लकडी पुलावर गणपतीची मिरवणूक पहायला जायचं. आतापर्यंत तिकडे गर्दीचं रूपांतर जत्रेत झालेलं असायचं. “चर्र…’ आवाज करत भजी-बटाटेवडे आपल्या गाडीकडे बोलावू पहायचे।”

लहानपणी एकतर रेस्टॉरंटसमधे जाणं हा प्रकार फारसा नसायचा. पण जर अलका टॉकिजसमोरच्या ’दरबार’मधे गेलो तर तिथली ’दरबार स्पे. भेळ’ कधी म्हणजे कधीच चुकवली नाही. आमचे अप्पा बँक ऑफ इंडियामधे होते. सुदैवाने काही वर्षं ते अलका टॉकिजशेजारच्या ब्रँचमधे होते. त्यामुळे कधी जर संध्याकाळी त्यांना बँकेत भेटायला गेलो तर ’दरबार’मधे भेळ नक्की मिळायची. नंतर गरवारे कॉलेजमधे जायला लागल्यावर तर ’दरबार’मधे जाण्यासाठी वाट वाकडीही करावी लागायची नाही।

कॉलेजमधे असताना एकदा ’सेव्हन लव्ह्ज’च्या चौकाजवळच्या रेस्टॉरंटमधे आम्ही काही मित्र मैत्रिणी गेलो होतो. तिथे पहिल्यांदा (आणि शेवटचं !) मी ओल्या भेळेत डाळिंबाचे दाणे टाकलेले पाहिले ! त्या रेस्टॉरंटच्या मालकाला जाऊन सांगावंसं वाटलं, “बाबा रे ! काही पदार्थ असे सजवावे लागत नाहीत. त्यांची मूळ चव वाssईट्ट असते.” (तुम्ही पुणेकर नसाल तर ’वाssईट्ट’चा अर्थ पुणेकराला विचारा !)

तुम्ही कधी सकाळी भेळ खाल्लीयेत? हो बरोबर… मी सकाळीच म्हणतोय !! मी खाल्लीय ! एका रात्री मित्राकडे ’अभ्यास’ या नावाखाली चालणाऱ्या टवाळक्या करून दुसऱ्या दिवशी सकाळी नऊ वाजताच्या सुमारास घरी परत येत होतो. ’कमला नेहरू पार्क’च्या बाहेर एक भेळवाला संध्याकाळची तयारी सुरू करायला घेत होता. अजून त्याचं पिशवीतून कांदे वगैरे काढणं चालू होतं तर मी गाडी थांबवून भेळ खायला हजर ! हैराण झाला ना तो बिचारा ! पण त्याने अगदी आनंदाने माझ्यापुरती एक प्लेट भेळ तयार करून दिली ! (अर्थात सकाळी नऊ वाजता भेळ मागणाऱ्या गिऱ्हाईकापेक्षाही विक्षिप्त नमुने त्याने पुण्यात पाहिले असल्याची दाट शक्यता आहेच म्हणा !!)

ही झाली पुण्यातल्या भेळेची तऱ्हा. मुंबईत भेळेचा नखरा थोडा वेगळा असतो. पहिला फरक म्हणजे तिथे भेळवाला ’भैय्या’ असतो ! तिथे म्हणजे लसणाची ओली चटणी असते. कुरमुरे, शेव, ही ओली चटणी अशा ४/५ मोजक्या गोष्टी एकत्र केल्यावर ही भेळ तयार होते. तिथे भेळ प्लेटमधे एकटी येत नाही तर बरोबर २/३ चपट्या पुऱ्यांनाही आणते ! त्या पुऱ्यांचा चमचा म्हणून वापर करायचा आणि मग पुऱ्याही खायच्या ! आजच्या भाषेत सांगायचं तर एकदम ’इको फ्रेंडली’ !

पुण्यात जसं बागेत गवतावर बसून भेळ खाल्ली तर भेळेची चव आपोआप वाढते ना तसंच मुंबईत भेळ खाताना आपल्या समोर नजरेत मावणार नाही असा अथांग समुद्र हवा ! दिवसभर आकाशात खेळल्यावर दमून केशरी-लाल झालेला सूर्य विश्रांतीसाठी क्षितिजापार टेकतोय, संध्याकाळचा असा मंद मंद वारा वाहतोय, तो वारा मोगऱ्याचा धुंदावणारा गंध आणतोय आणि आपल्या हातात हात गुंफवून…..(हॅ !… जाऊ दे ना यार ! आपण आपली भेळ खावी !!)

भेळ म्हटलं की मी स्वत:ला resist करूच शकत नाही ! अगदी टिपिकल साऊथ इंडियन रेस्टॉरंटमधे, ते ही अमेरिकेतल्या, मी भेळ खायचं धाडस केलंय ! (मी फक्त असे उद्योग करतो पण ’मग भेळ कशी होती?’ वगैरे खवचट प्रश्नांची उत्तरं देत नाही !) एक मात्र आहे हं… आयुष्यातली सगळ्यात जास्त तिखट भेळ मी अमेरिकेत खाल्लीय.

न्यू जर्सीला पहिल्यांदाच येऊन जेमतेम आठवडा झाला होता. तेव्हा इथे ’कोहिनूर’ नावाचं एक देसी रेस्टॉरंट होतं. भेळ मागवताना वेटरनं विचारलं “How spicy do you want it?” मी विचार केला, “च्यायला ! आपण आत्ता तर भारतातून आलोय ! असून असून भेळ किती spicy असेल !” भेळ खायला सुरूवात केली आणि अग्गग्गग्गग ! तरी मारे हट्टाने भेळ संपवली आणि मग माझं दिवसभर ’रनिंग बिटवीन दि विकेटस’ चालू होतं !

मध्यंतरी एकदा बायको काही दिवस भारतात गेल्याने forced bachelor होतो. घरापासून थोड्या अंतरावर ’पंजाबी रसोई’ नावाचा एका अगदी छोट्या रेस्टॉरंटमधे एकदा जेवायला गेलो होतो. दारूड्याला जसं दारू दिसली राहवत नाही तसं मला मेन्यू कार्डवर ’Bhel’ हा शब्द दिसला की राहवत नाही ! ’ज्यादा से ज्यादा क्या होएगा … इधर फिर कभी भेल नहीं खानेका ये समझेगा’ असा विचार मी (मराठमोळ्या) हिंदीत केला. भेळेचा पहिला घास घेतला आणि एकदम मटकाच लागला ना ! अमेरिकेतल्या रेस्टॉरंटसमधे खाल्लेली (त्यातल्यात्यात) चांगली भेळ (निदान त्या दिवशी तरी) होती ! त्या दिवशी माझ्या दैनिक राशीभविष्यात बहुतेक ’अचानक धनलाभ’ लिहिलं होतं !!

’भेळ’ म्हटलं की खाताना तोंड आणि लिहिताना हात आवरणं जरा अवघडच जातं. भेळेच्या बाबतीत मी इतका अट्टल आहे की शाळेत एकदा ’कार्यानुभव’ ह्या विषयाच्या परीक्षेत “कुठल्याही एका पदार्थासाठी आवश्यक ते साहित्य, कृती लिहा” अशा प्रश्नात भेळेची माहिती लिहून पास झालो होतो !

सुहाग भैरव

2009-09-30T21:56:00.002-04:00

पहाटवेळी उधळत टापा
अश्व दौडले आदित्याचे
घेऊन येता आशीष शिवाचे
पडले भूमीवर कण बर्फाचे …

संध्या होती लालीमेची
चंद्रसख्यांनी रात्र सजवली
दारी उषेच्या वरात घेऊनी
लगीनघाई रविकिरणांची …

देवतांस गेली आमंत्रणे
कुबेर सजवी नजराणे
पळती विघ्ने रूप पाहूनी
मूषकावर गजाननाचे …

नारद – तुंबर करती गायन
भरला दिशांत मुरलीचा रव
घटिका बुडे वेदमंत्रातून
पक्षी गुंजती सुहाग भैरव …

ऐक ना साजणी

2009-08-28T23:20:00.001-04:00

ऐक ना ऐक ना सांगतो साजणी
स्वप्न देतेस तू ह्या मनी मानसी

माग तू चंद्र वा माग तू सूर्यही
वा खगांचे थवे नाचण्या अंगणी
की तुला वाटते मी नसे मेघही?

रूप हे माधुरी, तू सखे कामिनी
कोणते गीत गाऊ तुझ्या यौवनी
मोर गे नाचती माझिया अंगणी

मोकळे केस हे घालती मोहिनी
श्वास हे गंधले ही तनू तापली
दे मला तू प्रिये चुंबने लाजरी

बी एम एम अधिवेशन २००९

2009-07-25T20:11:00.003-04:00

बी एम् एम् अधिवेशन सुरू झाले त्याच्या आधी हा लेख लिहिला होता पण पोस्ट करणे जमले नव्हते.
--------------------------------------------------------------------------------------

२ जुलै २००९ उजाडायला असे कितीसे दिवस राहिले आता? बघता बघता “बी एम एम”चं अधिवेशन जवळ आलंच की ! खरंच वाटत नाहीये, म्हणजे अजूनही खरंच वाटत नाहीये. दोन तारखेला बिझनेस कॉन्फरन्स आणि आशाताईंच्या हिंदी गाण्यांचा कार्यक्रम. तीन तारखेपासून अधिवेशन सुरू !

आत्ता तर अधिवेशनाच्या पहिल्या मीटिंगसाठी तासभर गाडी दामटवत एका मंदिरात गेलो होतो.
त्याला जवळपास एक वर्ष झालं?

आत्ता तर कुठे भारतातून आणायचे कार्यक्रम निवडण्यासाठी ’इंडिया प्रोग्रॅमिंग कमिटी’मधे आलो.
त्याला जवळपास एक वर्ष झालं?

आत्ता तर कुठे भारतातल्या कार्यक्रमांबद्दल शोधाशोध आणि चर्चा सुरू केली.
त्याला जवळपास एक वर्ष झालं?

Time flies by म्हणतात त्याप्रमाणे अक्षरश: एक वर्ष कधी संपलं कळलंच नाही. २००५ साली माझ्या आयुष्या्तल्या पहिल्या “बी एम एम” अधिवेशनाला हजेरी लावली त्यालाही आता चार वर्ष झाली? ते अधिवेशन ऍटलांटाला झालं आणि आता हे अधिवेशन फिलाडेल्फियाला.. म्हणजे अगदी आपल्या शेजारीच.

तसं पाहिलं तर बृहन्महाराष्ट्र मंडळाचे (बी एम एम) अधिवेशन दर दोन वर्षांतून एक ह्या संख्येने वेगवेगळ्या ठिकाणी नियमितपणे होतंय. बरं, अधिवेशन उभं करणारे सगळेच स्वयंसेवक. स्वत:चे नोकरी, उद्योग सांभाळून, घर-संसार सांभाळून, वेळप्रसंगी संसार तात्पुरते विसरून झोकून दिलेले ! आता जसजशी अधिवेशनाची तारीख जवळ येतीय तसतशी उत्सुकता वाढायला लागलीच आहे शिवाय एक दडपणही जाणवतंय. अधिवेशनाचा डोलारा पण मोठाच आहे ना.

जवळपास ४,५०० लोक एका छताखाली अडीच-तीन दिवस असणार आहेत ! अडीच – तीन दिवसांत एकूण जवळपास ६० च्या आसपास कार्यक्रम आहेत ! नाटक, नृत्य, संगीत, अध्यात्मिक कार्यक्रम, एकांकिका , मराठी सिनेमा, उभ्या उभ्या विनोद, संगीत नाटक अशा कार्यक्रमांची रेलचेल आहे. रसिकांसाठी ’घेता किती घेऊ दो नयनांनी’ अशी आनंदी अवस्था असेल !

भारतातून ऐंशीपेक्षा अधिक संख्येने कलाकार आणि विशेष अतिथींना सन्मानाने आमंत्रित केलं गेलंय! पेशवाई, कोल्हापुरी, नागपुरी आणि मालवणी अशा वेगवेगळ्या प्रकारच्या अस्सल मराठी पदार्थांची दोन दिवसांची मेजवानी यशस्वी व्हावी म्हणून कित्येक लोक कष्ट घेतायत. भारतातील कलाकारांचे visa processing वगैरे ती धावपळ वेगळीच. अधिवेशनाला येणाऱ्या सगळ्यांची नाव नोंदणी नीट पार पडावी म्हणून रजिस्ट्रेशन कमिटी झपाटलीय. ’सगळी सोंगं घेता येतात पण पैशांचं सोंग घेता येत नाही’ ह्या म्हणीची जाणीव ठेवून आर्थिक व्यवहार बघणारे स्वयंसेवक कष्ट करतायत. ’हम भी कुछ कम नहीं’ म्हणत अमेरिकेतील कानाकोपऱ्यातून स्थानिक कलाकार वेगवेगळे कार्यक्रम घेऊन येतील. बच्चे कंपनी कंटाळू नये म्हणून त्यांच्यासाठी असंख्य मजेदार प्रकार आणि कार्यक्रम हजर असतील. येणाऱ्या सगळ्यांच्या राहण्याची सोय उत्तमप्रकार व्हावी म्हणून मॅरियॉट, हिल्टन, डबल ट्री अशी दर्जेदार हॉटेल्स सज्ज असतील.

वीकांतला स्वयंसेवकांच्या दिवस दिवसभर मीटींग्ज चालल्यात आणि काहीजण तर रात्रभर मीटिंग्जमधे तळ ठोकून आहेत. सोमवार ते रविवार कुठल्याही दिवशी रात्री अपरात्री गरज पडल्यास स्वयंसेवक एकमेकांना फोन करतायत आणि विशेष म्हणजे ज्याला फोन येतोय तो ही “कटकटच आहे च्यायला” असं म्हणत नाहीये ! घरात एक लग्न असलं तरी केव्हढी धावपळ असते; इथे तर चक्क अधिवेशन आहे !

तर, ह्या अधिवेशनाबद्दल संपूर्ण माहिती www.bmm2009philadelphia.org ह्या संकेतस्थळावर आहेच. अधिवेशनाला येण्यासाठी सस्नेह आमंत्रण आहे. तुम्ही येणार असाल तर आनंदाने स्वागत आहे; जरूर कळवा म्हणजे भेटता येईल. ’जावं की नाही’ हा विचार अजूनही करत असाल तर आता विचार सोडा आणि रजिस्ट्रेशन फॉर्म भरण्याची कृती करा !! भेटूया तर मग – २/३ जुलै, २००९!

जमा – खर्च !

2009-06-14T00:47:00.001-04:00

काय म्हणावं गणिताला?
तऱ्हेवाईकच वागण्याला
मोजून दुखल्या बोटांना
जमा-खर्च ना जुळण्याला ….१

काय जमा? खर्च सगळा
वजाबाकीचा हिशोब हा
जरा साठवू धन म्हणता
पाय फुटती पैशाला ….२

थेंबे थेंबे तळे साचवा
ऐका रे हा सल्ला ऐका
(काय करावं जिथे पाणी
तयार नाही थांबायला !) ….३

उलटा अनुभव वजन घटवता
काय सोसशी बा मना !
सांभाळावे जरी जिभेला
हवा फुगवते शरीराला ….४

धावा किंवा खूप चाला
फरक कुठचा पडायला ?
वजनकाटा आहे बसला
इथे नुसता खिजवायला ….५

काय म्हणावं गणिताला?
आकड्यांच्या गोंधळाला
कष्ट पैसा जमवायला
कष्ट वजन घटवायला …. ६

निशाणी डावा अंगठा

2009-05-24T23:31:00.010-04:00

कधी कधी बोलता बोलता सहज एखाद्या पुस्तकाविषयी समजतं. आपल्याला कुणीतरी सांगतं की ते पुस्तक नक्की वाच. आपण हरप्रयत्नाने पुस्तक मिळवतो आणि पुस्तक भन्नाट म्हणजे भन्नाटच निघतं. अशा वेळी पुस्तक नक्की वाचायला सांगणाऱ्याचे आभार कसे मानायचे तेही कळत नाही !
‘निशाणी डावा अंगठा’ या पुस्तकाबद्दल असं म्हणजे सेम असंच झालं !

आधी तर चक्क आप्पा बळवंत चौकात चार-पाच दुकानं फिरूनही ते पुस्तक मिळत नव्हतं. बरं, हातात फार वेळही नव्हता, त्यामुळे आता पुढच्या सुट्टीतच पुण्याला आल्यावर ‘निशाणी..’ वाचायला मिळणार अशी लक्षणं दिसायला लागली होती. घरी येताना शेवटचा प्रयत्न म्हणून अत्रे सभागृहातल्या पुस्तक प्रदर्शनाबाहेर रिक्षा थांबवली. रिक्षावाल्यांना म्हटलं, “दोन मिनटांत अलोच”. नुसतं आत जाऊन पुस्तक आहे का विचारायचं आणि नकार घेऊन परतायचं. दोन मिनटं खूप झाली की त्यासाठी ! आत गेल्यावर आश्च्यर्याचा धक्काच ना एकदम… चक्क पुस्तक मिळालं तिथे !

या कादंबरीच्या सुरूवातीला ओळी आहेत – “घटना व प्रसंग काल्पनिक वाटू नयेत इतक्या हुबेहूब गोष्टी आपल्या भोवताली घडत असतात, पात्रे काल्पनिक वाटू नयेत इतकी हुबेहूब माणसे भोवताली वावरत असतात.” एरवी आपल्याला वापरून गुळमुळीत झालेली वाक्यं वाचायची / पहायची सवय असते – “या कादंबरीतील पात्रे….योगायोग समजावा !” ‘निशाणी…’च्या वेगळेपणाची ही पहिली खूण !!

गावांमधले ‘प्रौढ साक्षरता अभियान’ हा या कादंबरीचा विषय. ‘निशाणी डावा अंगठा’ .. काय पर्फेक्ट नाव आहे ना कादंबरीचं? ‘रंगनाथ भास्कर डुकरे’ हा गावाकडचा एक तरूण शिक्षक स्वेच्छेने (आणि स्वार्थासाठी !) अभियानात पूवेका (पूर्ण वेळ कार्यकर्ता) म्हणून नाव नोंदवतो. डुकरेच्या प्रवेशापासून आणि ’पूवेका’ म्हणून बदललेल्या कामाच्या स्वरूपातून उलगडत जातो ‘निशाणी डावा अंगठा’ नावाचा भन्नाट प्रकार. कादंबरीतला खूपसा भाग बोलीभाषेतला असल्याने, वाचताना जरी तो लहेजा पकडायला थोडा वेळ लागला तरी, कादंबरी जास्तच खुमासदार होते.

साक्षरता प्रसार अभियानातले घोळ हा विषय घेऊन एकूणच सरकारी व्यवस्थेचा भोंगळ कारभार, नोकरशाहीच्या अजब तऱ्हा, कागदी घोड्यांचे महत्व (आणि त्यांचे पराक्रम !), आकडेवारीचा बडेजाव, माणसांचे ‘कातडी बचाओ’ स्वभाव असे एक ना अनेक प्रकार गमतीजमतीतून दाखवले आहेत. ‘निशाणी…’मधले साक्षरता अभियान म्हणजे एक प्रकारचा फार्सच म्हणाना.

शाब्दिक, प्रासंगिक, उपरोधिक, उपहासात्मक अशी विनोदाची वेगवेगळी रूपं आपल्याला ‘निशाणी…’मधून भेटायला येतात. रोजच्या जीवनात काही ठराविक घटना घडत असतात, आपण गृहित धरलेली काही ठराविक वाक्यं / शब्द असतात. रमेश इंगळे-उत्रादकरांनी ‘निशाणी…’मधे या सगळ्यांचे संदर्भ इतके सहज वापरले आहेत की एकदम मनापासून हसू येतं. नमुन्यादाखल बघा ….

>>>> गटशिक्षणाधिकारी खासबागेसाहेब ऑफिसात आले तेव्हा नेमके सहा वाजले होते. सूर्य आपला नेहमीसारखा चित्रातल्या दोन डोंगरांच्या मधात गडप झाला होता. पाखरंही नेहमीसारखी चारचे आकडे घेऊन घरट्याकडे परतत होती.
>>>> गध्याच्या मागून आणि साहेबाच्या पुढून कधी जाऊ नये. गधं लाथ मारतं आणि साहेब तोंड मारतं. दोन्ही गोष्टी लागल्या की माणसाले काही सुचत नाही.
>>>> आपल्याकडं कसं, आपण कम्प्युटरचा क्लास टाकला तरी सत्यनारायणाची पूजा करणार. घरी टीव्ही, फ्रिझ किंवा फोन घेतल्यावर त्याला हळद-कुंकू लावून, वाहून, नारळ फोडून शेरणी वाटणारे किंवा मोबाईल घेतल्यावर पहिला एस.एम.एस. देवाला करणारे लोक आपण.

काही ठिकाणी तर हसून हसून डोळ्यांत पाणी आलं तरी मूळ विषयाचं गांभीर्य सतत जाणवत राहतं…. चार्ली चॅप्लिनच्या विनोदासारखं ! बरं, मराठी भाषाही इतकी वळणदार आहे की शब्दाशब्दांतच विनोद दडलेला असतो. आता कुणी म्हणेल की हो, पण ‘निशाणी…’त काही ठिकाणी अश्लील शब्द आणि अश्लील विनोद सहज वापरले आहेत. पण बोलीभाषेची तीच तर मजा असते. त्यात श्लील / अश्लील असं काही नसतंच.. असतं ते फक्त मनातले विचार सरळसोट पोचवणं. ’निशाणी डावा अंगठा’मधली अस्सल नमुनेदार पात्रं तेच तर करतात.

२००५ साली ‘निशाणी डावा अंगठा’ प्रकाशित झाली. गेल्या चार वर्षांत कादंबरीच्या एकूण पाच आवृत्त्या निघाल्या आहेत ! ’निशाणी…’ हा इतका अस्सल प्रकार आहे की माझी खात्री आहे आज कै. पु.लं. असते तर त्यांनी या कादंबरीचं आणि लेखकाचं भरपूर कौतुक केलं असतं.

परवा २२ तारखेला या कादंबरीवर आधारित मराठी सिनेमा झळकलाय -- ‘निशाणी डावा अंगठा’ याच नावाने. पुरूषोत्तम बेर्डे दिग्दर्शक आहेत. संदीप खरे आणि सलील कुलकर्णी यांना, अनुक्रमे त्या सिनेमाचे गीतकार आणि संगीतकार म्हणून, झी गौरव पुरस्कारही मिळालाय. अशोक सराफ, दिलीप प्रभावळकर, डॉ. मोहन आगाशे, मकरंद अनासपुरे, भरत जाधव, संजय नार्वेकर असे एक से एक कलाकार या सिनेमात आहेत. मी कादंबरी तर तीन वेळा वाचलीय, आता वाट बघतोय सिनेमा पहायची -- ‘निशाणी डावा अंगठा !’